ҚҰРЫЛТАЙ – ЕЛ БОЛАШАҒЫН БЕЛГІЛЕЙТІН МАҢЫЗДЫ ТАҢДАУ.

Соңғы кезде қоғам өмірінде жиі айтылып жүрген «Құрылтай» атауы бір жағынан халқымыздың тарихымен тамырлас болса, екінші жағынан бүгінгі Қазақстанның саяси өміріндегі жаңа кезеңмен байланысты.
Көпшіліктің көкейінде «Құрылтай деген не? Оның қандай міндеті бар? Құрылтайда қанша депутат болады? Депутаттар немен айналысады? Бұл өзгерістің халыққа қандай пайдасы бар?» деген заңды сұрақтар туындайды. Менің ойымша, бұл сұрақтардың жауабын әр азамат білгені дұрыс. Өйткені мемлекеттегі кез келген саяси өзгеріс, ең алдымен, халықтың өміріне әсер етеді.
Қарапайым тілмен айтқанда, Құрылтай – халықтың атынан өкілдік ететін және ел үшін маңызды заңдар мен шешімдерді қарайтын мемлекеттік орган «Құрылтай» атауы қазақ халқына бұрыннан таныс. Ежелгі дәуірде ата-бабаларымыз ел тағдырына қатысты маңызды мәселелерді хан, сұлтан, би, батырлар мен ел ағаларының басын қосып, кеңесіп шешкен. Яғни құрылтайдың негізгі мәні – ақылдасу, кеңесу, ортақ шешімге келу, елдің бірлігін сақтау. Бүгінгі Құрылтайдың қызметі заман талабына сай заңмен белгіленген. Оның тарихи құрылтайлардан айырмашылығы – қазіргі Құрылтай нақты конституциялық өкілеттіктері бар мемлекеттік орган болып табылады. Қазақстанның жаңа конституциялық жүйесінде Құрылтай – заң шығару қызметін жүзеге асыратын бір палаталы өкілді орган. Құрылтайдың құрамында 145 депутат болады. Депутаттар халықтың дауыс беруі арқылы сайланады. Бұл жерде әрбір азаматтың таңдауы маңызды. Депутаттар бүкіл елдің мүддесін білдіруге тиіс, яғни олар тек өз өңірінің немесе белгілі бір әлеуметтік топтың мәселесін ғана емес, Қазақстанның жалпыұлттық мәселелерін көтеруге жауапты. Сондықтан депутат болу – үлкен мәртебемен қатар, үлкен жауапкершілік. Халық өз даусын берген адамнан адалдықты, білімділікті, іскерлікті және нақты жұмыс талап етуге құқылы. Кейбір азаматтар депутаттардың жұмысы тек отырысқа қатысып, пікір айтумен шектеледі деп ойлауы мүмкін. Шын мәнінде, олардың атқаратын қызметі әлдеқайда ауқымды.
Құрылтайдың негізгі міндеті – заңдар қабылдау және елдің қоғамдық өміріне қатысты маңызды мәселелерді шешуге қатысу. Заң дегеніміз – біздің күнделікті өмірімізге тікелей әсер ететін құжат. Мысалы, білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік қорғау, кәсіпкерлік, ауыл шаруашылығы, еңбек қатынастары, бюджет, салық, тұрғын үй және басқа да көптеген салалар заңдармен реттеледі. Сондықтан Құрылтайда қабылданған әрбір заңның артында миллиондаған адамның өміріне әсер ететін шешім тұр. Депутаттар заң жобаларын талқылайды, ұсыныстар енгізеді, халықтың мәселелерін көтереді және мемлекеттік органдардың жұмысына бақылау жасауға қатысады. Құрылтай халықтың үнін мемлекеттік деңгейге жеткізетін маңызды алаң болуы керек. Әр адамның мәселесі бірдей емес. Бір жерде халықты жол мәселесі алаңдатады. Екінші жерде ауыз су, мектеп немесе медициналық қызмет мәселесі өзекті болуы мүмкін. Кейбір ауылдарда жұмыс орындарының тапшылығы сезілсе, жастар үшін білім алу, баспана және тұрақты жұмыс мәселесі маңызды. Осының бәрі депутаттардың назарынан тыс қалмауы тиіс. Депутат халықпен кездесіп, елдің мұң-мұқтажын тыңдап, оны тиісті деңгейде көтере білуі қажет. Халық пен депутат арасындағы байланыс сайлау күнімен ғана шектелмеуі керек. Сайлау – халықтың өз таңдауын білдіретін ең маңызды демократиялық құралдардың бірі. Кейде «Бір адамның даусынан не өзгереді?» деген пікірлерді естиміз. Мен бұл пікірмен келіспеймін. Әрбір дауыс маңызды. Өйткені сайлау нәтижесінде халықтың атынан ел басқару ісіне қатысатын адамдар таңдалады. Біз кімге сенім білдірсек, сол азаматтың жауапкершілігі де артады. Сондықтан дауыс беру кезінде адамның сыртқы беделіне немесе айтқан әдемі сөзіне ғана емес, оның нақты ісіне, тәжірибесіне, біліміне және халыққа қызмет ету қабілетіне қараған дұрыс. Менің ойымша, Құрылтай депутатына қойылатын ең басты талап – халықтың сенімін ақтау. Қазақтың тарихына көз жүгіртсек, ел тағдырын шешетін мәселелерді кеңесіп шешу дәстүрі халқымызда бұрыннан болған. Қазақ қоғамында «Кеңесіп пішкен тон келте болмайды» деген сөз бекер айтылмаған. Елдің маңызды мәселесін жалғыз адамның шешуі емес, көпшілікпен ақылдасып, ортақ пікірге келу – халқымыздың дәстүрінде бар ұстаным. Осы тұрғыдан алғанда «Құрылтай» атауының қазіргі мемлекеттік институтқа берілуінің символдық мәні бар деп ойлаймын. Бірақ бүгінгі Құрылтайды тарихи дәуірдегі құрылтаймен толық теңестіруге болмайды. Қазіргі Құрылтай – нақты заңдық мәртебесі мен өкілеттігі бар заманауи мемлекеттік орган.
Елде шешімін күткен мәселе аз емес. Экономиканы дамыту, жаңа жұмыс орындарын ашу, халықтың табысын арттыру, ауылдарды дамыту, жастарға жағдай жасау, білім мен медицинаның сапасын көтеру, әлеуметтік қолдауды жетілдіру – барлығы маңызды. Сонымен қатар заң үстемдігін қамтамасыз ету, мемлекеттік қаражаттың тиімді жұмсалуын бақылау, қоғамдағы тұрақтылық пен бірлікті сақтау мәселелері де назарда болуы қажет. Бұл мәселелердің барлығы бір күнде шешілмейді. Бірақ дұрыс қабылданған заң, сауатты шешім және жауапты мемлекеттік саясат елдің алға жылжуына мүмкіндік береді. Сондықтан Құрылтайдың жұмысына немқұрайлы қарауға болмайды.
Қазіргі қоғамның болашағы – жастар. Жастардың білім алуы, мамандық игеруі, жұмысқа орналасуы, кәсіп бастауына мүмкіндік болуы – мемлекеттің тұрақты дамуы үшін аса маңызды. Құрылтайда жастардың мәселесі де тұрақты көтеріліп отыруы керек деп ойлаймын. Жас ұрпақтың пікірін тыңдау – елдің ертеңін ойлау деген сөз. Сонымен бірге жастар да қоғамдық өмірге белсенді араласуы қажет. Өз елінің болашағына немқұрайлы қарамай, сайлауға қатысып, өз пікірін білдіруі – азаматтық жауапкершіліктің бір көрінісі.
Ауыл мәселесі – ел мәселесі. Қазақстан үшін ауылдың орны ерекше. Ауылда халықтың үлкен бөлігі тұрады. Сондықтан ауылдың жағдайын жақсарту – бүкіл елдің әлеуметтік жағдайын жақсарту деген сөз. Ауылдағы жол, ауыз су, мектеп, медициналық пункт, интернет, жұмыс орындары, ауыл шаруашылығын қолдау сияқты мәселелер тұрақты назарда болуы қажет. Құрылтай депутаттары осы мәселелерді халықтан естіп, заң шығару деңгейінде шешуге ықпал ете алады. Қандай да бір мемлекеттік орган халықтың сеніміне ие болуы үшін оның жұмысының нақты нәтижесі көрінуі керек. Халыққа құр сөз емес, нақты іс қажет. Азаматтар өздерінің мәселесі шешіліп жатқанын, заңдардың әділ қолданылып жатқанын, мемлекеттік қаражаттың тиімді жұмсалып жатқанын көргісі келеді. Сондықтан Құрылтайдың жұмысы ашық әрі халыққа түсінікті болғаны дұрыс деп есептеймін. Қабылданған заңдар туралы халыққа қарапайым тілмен түсіндіру, депутаттардың атқарған жұмысы жөнінде есеп беру, сайлаушылармен тұрақты байланыста болу – халықтың мемлекеттік институттарға деген сенімін арттырады.
Сайлау күні дауыс беру – маңызды. Бірақ азаматтық жауапкершілік мұнымен аяқталмайды. Сайланған депутаттардың кейінгі жұмысына да қоғам назар аударуы керек. Өйткені демократиялық қоғамда халықтың белсенділігі тек дауыс берумен шектелмейді. Азамат өз ұсынысын айтуға, мәселе көтеруге, заңды талап етуге және депутаттан есеп сұрауға құқылы. Бұл – қоғамның дамуына қажет қалыпты процесс. Менің түсінігімде, Құрылтайдың басты мақсаты – елдің ортақ мәселелерін шешуге қызмет ету, халықтың үнін жеткізу және мемлекеттің заңнамалық негізін жетілдіру.
Құрылтайда 145 депутат болады. Олар халықтың сенімі арқылы сайланып, елдің заң шығару жұмысына қатысады. Бұл – үлкен жауапкершілік. Себебі депутаттың қабылдаған шешімі бір адамның немесе бір отбасының ғана емес, бүкіл қоғамның өміріне әсер етуі мүмкін. Сондықтан Құрылтай сайлауына әр азамат саналы түрде қарауы керек. Кандидаттың кім екеніне, оның тәжірибесіне, біліміне, елге жасаған еңбегіне назар аудару қажет.
Менің ойымша, елдің болашағын тек билік немесе депутаттар ғана жасамайды. Елдің болашағын халық пен мемлекет бірлесіп жасайды. Ал халықтың таңдауынан басталған жұмыс елдің ортақ мүддесіне қызмет етуі тиіс. Қазақта «Бірлік болмай, тірлік болмас» деген жақсы сөз бар. Бүгінгі таңда да осы сөздің мәні ерекше. Ел бірлігі берік, қоғамы тұрақты, халқы белсенді мемлекет қана алға қарай нық қадам баса алады. Сондықтан Құрылтай сайлауы – әрқайсымыздың назарымыздағы маңызды мәселе.

Таңқаев Нұри Жансерікұлы
“Ырғыз” кредиттік серіктестігінің төрағасы.