Бөкенбай шоқысы туралы өз пікірімді білдірсем деген едім…

Тарихи таным

         Аудандық «Ырғыз» газетінің өткен №46 санында журналист Индира Өтемістің Бөкенбай шоқысы жайлы жазған көлемді мақаласын оқыдым.

Осы Табын Бөкенбай атымен атап жүрген Ырғыздан 45 шақырым жерде мен мұндалап тұрған биік шоқы мен ес білгелі одан да бұрын Бөкенбай атымен аталып келеді.

Соңғы 30 жылдық көлемінде елімізді рушылдық, атаққұмарлық дерт жайлап осы дерттің кесірінен елімізде жекелеген тұлғалар мен жер атауларына көзбе-көз қиянат жасалып, жергілікті жеріміздің тарихына неше түрлі өтірік болжамдар айтылуда…

Қазір қарап отырсаң бұрын аты естілмеген батырлар, билер, дана кемеңгерлерден аяқ алып жүргісіз, бұл рушылдық пен атаққұмарлық, жалған намыстың кесірінен туындап отырған келеңсіз жәйттердің бірі.

Осы Индираның жазған мақаласына мен де өз ойымды қосқым келеді.

1962 жылы оқу бітісімен әкем мені Ырғыз совхозында шопан болып істейтін ағама жәрдем беруге, Шалқардан жүк әкеліп қайтып бара жатқан машинамен Шалқар жолында отырған (Талдысай стансасы) ағамның үйіне алып барды.

Ол кезде шопандар Орскі ет комбинатына қой апарып тапсыратын, ағам да 1000 бастай ісек (іріктелген) бағып соны етке айдауға дайындалып отырған. Талдысай өзені бастауын Керегешың, Қызылқабақ жақтан алып 15-25 шақырымдай жерден Ырғыз өзеніне қосылады.

Осы өзен бойында біз отырған жерді басып Ырғыз-Шалқар жолы өтеді, дәл біз отырған жерден жол екіге  айырылып, бір тармағы бұрынғы Калинин совхозына бұрылады. Бұрылған жолдың бойында ескі қыстаулардың орны бар, сол қыстаулардан сәл әрірек әжептәуір көлемді қорым бар және қыстаулар мен қорымның ортасында оқшаулау жерге орналасқан мешіт бар. Көлемі әжептәуір үлкен. Осы мен суреттеп отырған жерден Шалқар жақ бетте екі шақырымдай жерде жол қарайтын қызметкерлерге салынған үш үй бар еді.

Айта кететін жәйт, адамдар тұрған қыстаулар және мешіт қолдап бұзылған, мешіттің молда уағыз айтатын ойып қаланған бөлігі аман тұрды, ал қорымға тимеген, шамасы станса үйлерін осы бұзылған кесектерден салған болу керек.

Сол уақытта да кейін де осы уақытқа дейін мен қанша сұрастырсам да сол мешітті кім салдырғанын, кімнің атында екенін таба алмадым, ешкім білмеді.

Сол жаз өте ыстық болды, өзен бойында біздің үймен бірге кәрі қой бағып Жалмағанбет және мыңнан артық қошқар бағып Сәдуақас (Берсүгіров) оған жәрдемші болып бақшақ Қуантай, аю Шүйіншәлі (екеуі де жас жігіттер) істеді, олар да Орскіге мал айдауға шыққан.

Біз отырған жердің шығыс жағында Талдысайдың арғы бетінде үлкен биік Бөкенбай шоқысы болды.

Осы мал айдап бара жатқан үш үйдің ортасында баладан мен ғана болдым, бір күні қызықтап осы шыңға шығайын деп таңертең ұйқыдан тұрған соң шыңға қарай жаяулап бет алдым, біраз жүрген соң қатты шөлдеп кейін қайтуға тура келді.

Ертеңіне тор сөмкеге екі бөтелке су  алып шыңға қарай қайта шықтым.

Екі-үш сағаттай уақытта шыңның ұшар басына шықтым, шоқының төбесіне шыққанда бұрынғы Калинин ауылы аяқ астында көрінеді, ал Сарыоба шыңы (Темірастау) өте жақын болып көрініп тұрады.

Шоқының басының көлемі онша үлкен емес, шағын ғана алаңқыт және шоқының шығыс жақ бетінде қара тастан үйілген кісі бойындай мұнара болды, басқа ештеңе жоқ. (1975 жылы тамыз айында телемұнара саламыз деп шоқының басын бульдозермен біраз тегістеді, осының кесірінен аласарып қалды).

Ал , енді Индира көрсеткендей ғалым Рахым Ағыбайұлы Бекназаров айтқан шоқының басында қорым орны бар дегені, жаңсақ, басқа бір пікірмен айтылған болуы мүмкін. Мен шың басына шыққанда адам жерленген орын көргенім жоқ.

Маусым айы бітісімен Орскіге қарай малды айдау үшін осы отырған үш отар түгел көтеріліп көштік, әдепкі күні Шабаған деген өзектің бойына барып қондық, сол арада екі-үш күн еру болдық. Екі үш күннен соң малды жайып айдап көшіп Сарыоба шыңының етегіне келіп қондық.

Мен қызықтап Сарыоба шыңының басына шықтым, шыңның үсті жарты шақырымнан артықтау шығыстан батысқа қарай созылып жатқан үлкен жазық екен, үстінде адам жерленген қорым іздері бар. Сарыоба көзге білінбейді, ал төбесіне шыққан кезде айнала тегіс анық көрінеді. Шың басында тұрып шығыстағы Бөкенбай шоқысына көз салсаң екі ортадағы алап алақандағыдай анық көрініп тұрады, ал Бөкенбай шоқысының өзінің биіктігі Сарыобамен бірдей екенін көресің.

Мал айдау кезінде өзіндік ережесі бар екен, екі күн  қатарынан айдап үшінші күні еру болып бір күн малды жаяды. (күніне 10 шақырымдай жүріп отырады). Малды айдау маршруты Ырғыз өзенінің бойымен айдауға арналған. Ал өзен бойының алабы совхоз мал азығын даярлайтын шабындық, біз қонған бетте ферманың қорықшылары отырмай тез арада көшуімізді ескертіп кетеді.

Он күндей өткенде «Отызжылдық ауылының» қасындағы Мәні қыз шоқысына жетіп қондық, сол арада он күндей еру болдық.

Мәні шоқысы да Сарыобаға жете қабыл үсті үлкен алап екен. Таудың үстінде үлкен қара тастардан қоршалған көп қорым бар екен, сонымен қатар, көне жазумен жазылған құлыптастар бар. Жерінде үлкен сары бас қара жыландар көп кездеседі.

Сол арада ағам маған енді алдымызда 10 шақырымдай жерде Ащылы деген Шетырғыз совхозының базы бар, касында үлкен артезиан атпа құдық бар сонда барамыз және біраз еру боламыз, — деді.

Сол арадан ертемен көшіп Мұғалжар тауының етегіне қарай бет алдық, малды асықпай жайып айдап келе жатқанда жолда жайылып жүрген бір үйір жылқыға тап болдық, сол арада Қуантай  мен Шүйіншалі жылқыларға шауып барып құрық салып екі үлкен биені ұстап өз аттарын маған жетектеп отыр деп тапсырып екі биені ерттеп мініп алды. Шамасы екі сағаттай өткенде алдыңғы жақтан үлкен атан түйеге мінген ірі денелі Шүйіншалілармен қарайлас бір жігіт кездесті.

Ірі денелі, мен өмірі ондайды көрмей таң қалғаным оның құлағында сырға, қолында жүзік сақина және дөңгелекше келген қаба сақалы бар екен.

Ол кезде жас жігіттер сақал қоймайды ғой, қазір ғой шешесінен туа сала сақал қоятыны…

Ол келе сала әй-шайға қаратпай Қуантайды жағасынан алып аттан аударып тастады Шүйіншалыға: — биені босат, болмаса көресіні көрсетемін,- деп ақырды, сол арада екеуі үнсіз ғана биелерді босатып өз аттарына қайта мінді. Ал ана жігіт биелерді үйіріне қосып айдап кетті.

Ащылы деген кішкене ғана бастауын Мұғалжар тауынан алып Шетырғыз өзенімен қатар ағатын өзекше екен, тал түс мезгілі күн өте ыстық болып тұрды, адамдар да мал да қатты шөлдедік.

Мен бос келе жатқандықтан көштің алдына түсіп тауға қарай шауып барып арасы үзіліп-үзіліп қалған шағын қара суларға тап болдым, аттан түсіп су ішейін деп судың дәмін татып көргенімде  өзен суы өте ащы кермек екен, ішу мүмкін емес. Су бетіндегі шалаудың үстінде қаптаған жылан жатыр, құстар да жүр. Көпшілігі мамырлаған үйректей екен, мен су бетінде жатқан жыландарды аңғармай үйректерді ұстау үшін суды кешіп бір мамыр үйрек ұстадым, су бетінде шалау үстінде жыландар жатқанын сонда ғана аңғардым.

Шөлдеп келе жатқан қойлар келе суға бас қойды және ешкім айдамай ақ судан арғы бетке тоғытылып өте бастады, қаптаған жыландар өріп арғы бетке қашып шығып кетті.

Тау бауырында мал базы бар екен сол баздың қасына барып үш үй жағалай қондық. Түскі асқа су алайын десек артезиан құбырын геологтар суырып алып орнын көміп кетіпті. Содан месте, құтыда қалған суларды жинастырып Сәдуақас ағайдың үйіне жиналып шай ішуге отырдық.

Дәл сол мезетте ақ боз атқа мінген үлкен ақсақалды шал келді, ол кісі де аттан түсіп амандық саулықтан кейін шайға отырды. Танысып біліскеннен кейін үлкен кісі Қуантай мен Шүйінішалыға өзгенің көлігіне әрі сауып отырған сауын биеге неге құрық саласыңдар деп біраз кейіп алды.   Сұрасқаннан ұққаным үлкен кісінің жасы 78-де екен (бірақ өте қунақ). Манағы бізге кездескен атан мінген жігіт бұл кісінің кіші баласы болып шықты, өзінің үш-төрт баласы барын айтты. Бұл кісілер өте күйлі тұрады екен, шалдың айтуы бойынша жүзден астам қой-ешкісі, 60-тай сиыры, үш үйірлі жылқысы бар, Шалқардан жеке малын бағу үшін далада жүр екен.

Айта кететін бір жәйт 1959 жылдан бастап кеңес үкіметі жеке шаруаға 1 сиыр, 3 ешкі ұстауға ғана рұқсат етті, артық малды зорлап үкіметке тартып алды. Біздің үйдің әкем пенсияға шыққанда көлік қылам деп сатып алған көк аты бар еді соны ауыл кеңес басшылары тартып алғандай қылып ескі ақшамен 700 сомға алды (1961ж ақшамен 70 сом).

Сол заң шықса да Шалқар ауданы жекенің малына көп тиіспеген, ал біздің Ырғыз ауданының комунистері шаш ал десе бас алып діңкілдеп халықты маза бермей лаң салды, Москвадан заң шықса Ырғызға бірінші келеді деген халық арасында сөз болды, бұл да бір сол кездің алапат кезеңі еді…

Сонымен шай үстінде үлкен кісі біраз әңгімелер айтып тастады, Шөмекей мен Әлім ұлының қандай себеппен араздасқанын және Бөкенбай шоқысы мен Сарыоба жайлы әңгіме қозғады.

Ол кісінің айтуы бойынша, Бөкенбай сарбаздарымен биік шоқының шығыс жақ сыртында, ал қалмақтар Сарыобаның батыс жағында тасалап тығылып жатқан. Қалмақтар Сарыобада тұрғанын Бөкенбай білгенмен қалмақтар Бөкенбай қолының қай арада екенін тап басып білмеген тек болса осы тұста болар деп Бөкенбай шоқысы жағына дүрбі салып қарап отырған. Таң жаңа атып күн шығып келе жатқанда Бөкенбай мұнара басындағы сарбазымен Сарыоба жақтан күн көзіне шағылысып жарқ ете қалған, дүрбі әйнегінің жарқылын көріп қалмақтардың қарауыл қарап тұрған қазақ сарбазын көріп қалғанын сезген. Бөкенбай жанындағы мұнара басындағы сарбазға, — «Сені көріп қалды, енді қимылдамай бір мезгіл шыда» , — деп бұйырған.

Қазақ сарбаздары тездетіп от жағып бор жинап пісірген (Шоқының айналасында шикі табиғи борлар көп кездеседі). Піскен борды ұнтап табаққа салып мұнара басында отырған сарбазға беріп Бөкенбай: — «Сен мына борды шашып жібер де шапаныңның етегін жалп еткізіп секіріп кет, сол кезде қалмақтар сені қарақұс екен деп ойлап қалсын» ,- деген. Бөкенбайдың осы қулығы іске асып қалмақтар таң атқалы аңдығанымыз қарақұс екен деп ұйғарып, қамсыз еру болып жата берген, сол түні Бөкенбай бастаған сарбаздар қалмақтарды талқандап жеңген. Бұл әңгіме Шекті руынан шыққан үлкен кісінің көзімен көргені емес алдыңғы үлкен қариялардыан естіген сөзі, әрине…

Табын Бөкенбай батыр мен Әбілхайыр хан өз заманының сол кездегі қолбастар, халықты соңына ерте білген және халық үшін жан тәнімен күрескен біреуі батыр қолбасшы, біреуі кіші жүздің ханы болды.   Қалмақтармен өмірінің соңына дейін шайқасып өткен Бөкенбай батырдың соңына ерген 4 аға-інісі шайқастарда қаза тапқан.

Бөкенбай шоқысы деп аталып жүрген шоқы бұл табиғаттың өзі орнатқан тарихи жәдігер деуге болады, және оған Ырғыз халқы батыр атағын берген, бұл батыр аруағына деген үлкен құрмет.

«Бөкенбай батыр 1741жылы 500 адамнан тұратын жасақпен түркімендерге жорық ұйымдастырды. Ол осы жорық кезінде түркімендермен болған шайқаста қаза тапқан Байғанин ауданының жерінде жерленген, әкесі Қара деген кісі Мартук ауданының Россиямен шекаралас Палас деген жерде жерленген. Қазіргі Ақтөбе облысы Ырғыз ауданындағы қыраттың бірін халық Бөкенбай батыр құрметіне «Бөкенбай шоқысы» деп атап кеткен». Мұны тарихшы Закрадин Байдосовтың жазуы бойынша айтып отырмын.

Әдебиет: «Казахско-русские отношение в ХVI-XVIII вв. Сб. Документов и материалов, А-А 1961г» Бұл жазба деректе шоқының атам заманнан бері Бөкенбай батыр атында екенінен шынайы дерек береді.

Шамамен 4-5 жылдан бері осы Батыр атындағы шоқыға көз тігушілер пайда болды, олар бұл шоқыны өз аталарына теліп, тіпті жергілікті жер басшыларымен келіспей ескерткіш орнатқан. Бөгенбай дегенді Ырғыз елінде бұрын соңды ешкім естіген жоқ, халықтың білетіні ол Қанжығалы Бөгенбай ол кісі де кезінде Бөкенбай батырмен замандас, ол да қалмақтармен шайқасып өмір кешкен. Жасы жетіп қартайып өлген. 1991 ж Астана-Павлодар, Ерейментау – Павлодар жолдарының тоғысқан жеріне үлкен ескерткіш орнатқан…

Ал енді сайда саны, құмда ізі жоқ Бөгенбай дегеннің кім екенін бұрын соңды Ырғыз елі естіп көрген жоқ, аяқ астынан пайда болған жалған дерек. Аудан территориясында өз бетінше рұқсатсыз ескерткіштер орнатып бассыздыққа барып тұрғандарға аудан басшыларының басқа да жауапты адамдардың көзқарасы қандай екені белгісіз. Оны айтып отырғаным өткен 1990 жылдардың орта тұсында Ырғыз өзенінің жағасына белгісіз біреулер (аудан орталығының ішіне) ескерткіш (қызыл кесектен) орнатып Ырғыз өзенінің аты Ерқыз деген апамыздың атынан тараған деп жазып кеткен. Оған да мән берілген жоқ, қайта сиырлар сүйкеніп құлатып сындырып жоқ қылды. Екінші бір оқиға осыдан 2 жыл бұрын Шымкент жағынан келген біреу (руы Шекті деді) Жалаулы жерінде тұрған Ақкиіз руының атақты байы Матығұлдың тамын осыдан 200-300 жыл бұрын болған менің бабамның тамы деп Ырғыз газетіне мақала жариялап ескерткіш қоймақ болды. Осы оқиғаны естіген соң мен араласып, білетін деректерімді алға тартып Ақтөбедегі Матығұл тұқымдарымен хабарласып арашалап қалдық (кейін Матығұлға ескерткіш қойылды)

Менің таң қалатыным елге келіп жоғарыдағыдай жолсыздықтарға барып жатқан адамдарға неге тоқтау қойылмайды?!. Ауданымызда «өлкетанушы» деген атақтары бар азаматтар және де басқа құзырлы орган адамдары неге бақылап отырмайды?!. Және бір айтатын жәйт ауданда екі-үш жерде қисынсыз қойылған ескерткіштер тұр мұны да ескерусіз қалдырмау керек, алып тастау керек болмаса мағынасын өзгерту керек шығар.

Алдағы уақытта Табын Бөкенбай батырдың атын ұлықтап Бөкенбай шоқысына ескерткіш орнату керек шығар, әйтпесе бұл таласқа нүкте қойылмайды. Үкіметтен жәрдем қаражат болмаса аудан халқы болып атсалысып қаражат жинасақ деген ұсынысым да бар. Мүмкін алдағы уақытта бұл шоқыны сырттай жалған иеленушілер көбеюі мүмкін деген ақсақалдық сақтық қой менікі де…

Елкей Жәкенов, зейнеткер

  Ырғыз ауданының тұрғыны.